Pabiloiak betetzen dituzte, sarrerak agortzen dituzte, milioika erreprodukzio pilatzen dituzte eta belaunaldi baten soinu banda dira. ETS eta Zetak taldeek euskaraz egindako musikaren arrakastaren adierazle bi dira egun. Hala ere, azken asteetako gaurkotasunean haien izena ez da bakarrik musikari lotuta egon. ETSren Bihotzen Konkista proiektuari emandako 300.000 euroko aparteko laguntzak berriro ireki du sektorearen gainean urteak zeramatzan eztabaida: zein paper jokatu behar du diru publikoak artisten arrakastan? Eta, batez ere, zergatik amaitzen dute laguntza handienetako zenbait bideragarritasuna frogatu duten artisten esku?
Polemika ez da banatutako dir kopuruaren ingurukoa, soilik. Prozedurarena ere bai. Sektoreko hainbat ahotsek, hala nola Fermin Muguruzak Etxepare Euskal Institutua Musika Saria jasotzean emandako hitzaldian edo @denokgarakultura plataformak, zalantzan jarri dute horrelako laguntza bereziak zuzenean proiektu zehatzei ematea, eta ez artista guztiek baldintza berdinetan parte har dezaketen deialdi lehiakorren bidez. Erakundeen erantzuna izan da proiektu estrategikoak direla, interes kulturala dutela eta euskal kultura gure mugetatik haratago proiektatzeko gaitasuna dutela. Baina, hain zuzen ere, opakotasun horrek elikatu du eztabaida.
Laguntzeko prest
Egia esan, ETSren kasua ezin da modu isolatuan ulertu. Azken urteotan, euskal erakundeek indartu egin dute musika (eta beste arte batzuk) euskara nazioartean hedatzeko tresna bihurtzeko apustua. Etxepare Institutuak eta Musika Bulegoak bultzatutako Basque Music programak edo artisten nazioarteko mugikortasuna finantzatzeko AT! laguntzak filosofia berari jarraitzen diote: diru publikoa inbertitzea euskal kulturak bidaiatu dezan, jaialdietan presentzia irabaz dezan, harremanak ezar di-tzan eta publiko berriak aurki ditzan. Adierazitako helburua ez da soilik musikariei lagun-tzea. Musikaren bidez euskara indartzea da, eta laguntza horiek modu publikoan eta lehiaketa bidez banatzen dira.
Estrategia horren barruan Zetak ere agertzen da. Pello Reparazek gidatutako proiektua euskal eszena berriaren erreferente nagusietako bat bihurtu da eta nazioarteko jarduera bizia garatu du. Kontzertuak, jaialdiak, kolaborazioak eta herrialde ezberdinetako presentzia, musika proiektu jakin batzuk euskararen enbaxadore bihurtzea helburu duen kultur politikaren parte dira. Erakundeek defendatzen dute horrelako inbertsioek itzulkin kulturala sortzen dutela, eta zaila dela soilik ekonomiari dagokionez neurtzea, eta euskal sorkuntza nazioarteko zirkuituetan kokatzen laguntzen dutela, lehen ia presentziarik ez zegoen lekuetan. Baina, nahiz eta talde horiek kalitate ukaezina izan, benetan ibilbide jasangarria dute nazioartean? Aurrerago ikusiko dugunez, proiektu batzuek modu independente eta organikoan garatzea lortu dute urteen bidez, eta ez bultzada artifizial eta lotsagabe horri esker.
Baina, nori?
Hala ere, galdera saihestezina izaten jarraitzen du. Dirulaguntza baten helburua desberdintasunak zuzentzea edo aukerak erraztea bada, zergatik geratzen dira, ba-tzuetan, laguntza publiko handienak itxuraz gutxien behar dituztenen esku? Esparru handiak betetzen dituen talde batek milaka sarrera saltzen baditu, egitura profesional sendotua badu eta nazioarteko birak egiten baditu, musikari askok galdetzen diote beren buruari hor kontzentratu behar ote den administrazioen ahalegin ekonomikoa, edo, kontrara, baliabide horiek oraindik ere lehen disko bat grabatzeko borrokan ari direnei bideratu beharko ote liratekeen, jo-tzeko aretoak aurkitu edo Euskal Herritik kanpo lehen urratsak eman ditzaten.
Euskal musikaren historia hurbilak berak eztabaida honetan askok berreskuratu duten adibide bat eskaintzen du. Bi hamarkada baino gehiagoz, Berri Txarrak taldeak euskarazko talde batek inoiz lortu duen nazioarteko ibilbiderik garrantzitsuenetako bat egin zuen. Europan, Amerikan eta Asian aritu ziren, nazioarteko rockaren talde garrantzitsuenetako batzuekin agertokia partekatu zuten eta Euskal Herritik oso urrun zegoen publiko sendoa fideltzea lortu zuten. Pixkanaka hazten joan ziren biretan, errekonozimendu artistikoan eta ahoz ahokoan oinarrituta. Nazioarteko proiektu bat euskaraz ere garatu daitekeela frogatu zuten, plan instituzional handien edo aparteko laguntzen mende egon gabe.
Eztabaida beste bat da: Euskal Herriak garatu nahi duen kultur politikaren eredua.
Hor agertzen da benetako talka. Batzuen ustez, diru publikoak ateak irekitzeko balio beharko luke, batez ere, oraindik irekita ez dituztenen-tzat. Beste batzuentzat, erakundeek dagoeneko ikusle askorengana iristeko gaitasuna erakutsi duten proiektuen aldeko apustua egin behar dute, lokomotora kultural gisa jardun dezaketenak, euskara eta euskal sorkuntza gure mugetatik haratago proiektatuz. Kultura inbertsio estrategikotzat eta ez soilik jarduera ekonomikotzat jotzen duten Europako beste herrialde batzuek aplikatzen dutenaren antzeko logika da.
Eztabaida ez da euskarak laguntza politika publikoak behar dituen ala ez. Ezta musika hizkuntza bat eta nortasun kultural bat zabaltzeko tresnarik boteretsuenetako bat dena ezta ere Kontua da nola gauzatzen den babes hori eta zer irizpideren arabera. Lehentasuna eman behar al zaio nazioartean eragina izateko potentzialari edo aukera berdintasunari sektorearen beraren barruan? Komeni al da baliabide handiak proiektu gutxi ba-tzuetan biltzea edo artista gehiagoren artean banatzea, nahiz eta emaitza ez izan hain ikusgarria? Estadioetako makroekitaldiak behar al ditugu euskara goraipatzeko edo, agian, epe luzera jasangarriagoa izango litzateke sare autentiko bat sortzea, nazioko eta nazioarteko artista desberdinen garapena ahalbidetuko duena?
ETS eta Zetak ez dira, ziurrenik, eztabaida honen benetako gaia. Biek urte luzez lan egin dute proiektu musikal sendoak eraikitzeko eta publikoaren babes ukaezina dute (bide batez esanda, diruz lagundutako kontzertu horietarako sarrerak ordaintzen dituztenak). Eztabaida beste bat da: Euskal Herriak garatu nahi duen kultur politikaren eredua. Izan ere, administrazioek diru publikoa musikan inbertitzea erabakitzen dutenean, ez dira soilik kontzertuak edo birak babesten ari. Halaber, erabakitzen ari dira zein proiektuk izango duten hazteko aukera gehien, nork ordezkatuko duen euskara gure mugetatik kanpo eta zer eredu arrakastatsu bultzatu nahi duten. Eta erabaki horrek, hain zuzen ere euskararen izenean eta herritar guztien diruarekin hartzen delako, merezi du gero kontzertuak txalotzeko erabiltzen den indar berarekin eztabaidatzea.
