Mundua mundu denetik, mota guztietako gatazka belikoak gertatu dira. Testuinguru horretan, distrakzio-taktikak, benetan zegoena baino tropa askoz handiagoa simulatzeko, estrategia errepikakorra izan dira, eta engainua, berriz, oso aliatu eraginkorra. Gaur egun ere, antzinateko erabilerekin zerikusirik ez duen arren, non horien artean kamuflajea, suaren erabilera eta emakumeen eta haurren parte hartzea -gizonak borrokatzera deituak baitzeuden- nabarmentzen ziren.
Hala, besteak beste, San Martzialeko Lehen Bataila Irunen, 1522ko ekainak 30ean. Egun horretan, ordu txikitan, Irungo emakumeek zehaztasun milimetrikoz gauzatu zuten zuzien distrakzio-taktika, Errenteriako elizgizon Hirizar’tar Pedro Mosenek diseinatutako estrategian. Hau da, 400 emakume bildu zituen lastargi piztu bana emanez. Errege Bidean zehar isilik eta bata bestearen atzean Oiartzundik Iruneraino ibiltzeko eskatu zien, tropen mugimendu baten itxura eginez.
Frantzia-Nafarroako gerrariak bere defentsak argien norabidera mugiarazi eta bildu zituen, Aldabe muinoaren beste aldea zaurgarri utziz, gaur egungo San Martzial mendia. Haren gailurretik, etxekoek ustekabeko eraso bat egin zuten eta, horri esker, irabazi zen borroka, zeinaren efemeridea gaur bertan ospatzen baita. Eta bart, lastargidunen martxarena.
Desfileak -eta 30 urte betetzeko inguruan gaude jada- ikusleak harritzen jarraitzen ditu haren xumetasunagatik, sortarazten duen zirraragatik eta batez ere ibilbidea egiten den solemnitateagatik: isiltasuna gorgarri bihurtzen da, oroipen eta sinbologiaz betetako ekintzan. Urtero, libreki eta umiltasun osoz, emakume gehiago gara bide bera eginez orduko 400 irundarrek baino, gure aurrekoen balentriaren eta oroimenaren duin izateko asmo prestuarekin.
Azken finean, pertenentzia sentimendu bera partekatzen ditugu; ekainaren 30 bakoitzean aldarrikatzen duen bere burua herri beraren alabak gara. Beraz, Irungo Emakumeen Pagoki Elkartearen lagunei, mila-mila esker. Harrotasuna izugarria, emozioa neurtezina. Irun gara.
