Zergatik gara ia guztiok eskuinak?

Neska bat kakao-poto bat irekitzen saiatzen ari da mugikorrari beste eskuarekin eusten dion bitartean. Pentsatu gabe, tapa eskuinarekin biratzen du. Planetaren beste aldean, zirujau batek jostura delikatua egiten du, eskuinarekin ere. Ez da kasualitatea. Gizateriaren % 90ek nahiago du eskuineko eskua erabili zehaztasun handiena eskatzen duten lanetarako.

Eskuineko eskuak hainbeste markatutako lehentasun horrek –kultura guztietan, dokumentatutako garai guztietan, planetako bazter guztietan etengabe agertzen denak– hamarkadak daramtza ikertzaileak liluratzen. Txinpantzeek ere badituzte beren ohiturak eskuekin, baina espezie bat bera ez da hurbiltzen, ezta urrutitik ere, gizakiok erakusten dugun adostasun deigarri horretara.

Oxfordeko UnibertsukoThomas Püschelek eta Reading UnibertsitatekoChris Venditti eta Rachel Hurwitz lankideek erantzun sendoa aurkitu dutela uste dute. 2026ko apirilean“PLOS Biology” aldizkarian argitaratutako ikerketa batean, eskuzko lateralitatea –hau da, esku bat bestearen gainetik erabiltzeko joera– aztertu zuten 41 primate antropoide-espezietako 2.025 banakoetan.

Ikerketaren ondorio nagusiaren arabera, bi hanken gainean ibiltzeak eta neurriz kanpoko garun handia izateak azaltzen dute zergatik ia gizateria osoak eskuineko eskua hobesten duen.

Arau orokorretik kanpoko espeziea

Lateralitatea neurtzeko, ikertzaileek bi balio erabili zituzten, biak proba estandarizatu beretik kalkulatuak –‘tube task’ izenez ezagutzen dena–. Proba honek aukera ematen du armiarma-tximinoen eta gizakien bezain desberdinak diren espezieen esku-lehentasuna alderatzeko. Lehenengoak lehentasunaren norabidea adierazten du: populazio batek, oro har, zein eskuren alde egiten duen joera (gehiengoak eskuina erabiltzen duen, ezkerra erabiltzen duen edo patroi argirik ez dagoen). Bigarrenak intentsitatea neurtzen du: lehentasun hori zenbateraino den sendoa, edozein aldetara begira egonda ere.

Emaitzek gure espeziea gainerako guztiengandik erabat bereizten den posizio batean kokatzen dute. Norabidearen eskalan –non −1ek denak ezkertiarrak direla esan nahi duen eta +1ek denak eskuindarrak–, gizakiek 0,76ko balioa lortzen dute. Joerarik handiena duen hurrengo taldea ez da 0,25era ere iristen.

Beste espezie batzuetan, esku baten aldeko lehentasuna ahula, aldakorra eta sarritan populazio mailan norabide argirik gabea da. Gizakietan sendoa da, ia unibertsala, eta beti alde berera jotzen du. Gorilak, txinpantze arruntek eta Mundu Zaharreko tximino batzuek eskuinerako joera txiki bat erakusten dute, baina espeziearen benetako joeratzat hartzeko adinako sendotasunik gabe.

Intentsitateak, ordea, bestelako panorama erakusten du. Gizakiak hemen ere nabarmendu egiten dira (0,94 puntu 1etik), baina kasu honetan ez daude hain bakarrik: zuhaitzetan bizi diren tximino espezie batzuek, hala nola Ekialdeko Javako langureek edo armiarma-tximinoek, gertutik jarraitzen diote.

Adarren artean ibiltzeak mugimendu oso zehatzak egitea eskatzen du esku batekin, besteak eusten duen bitartean. Horrek esku-lehentasun sendoak garatzea bultzatzen duela dirudi, nahiz eta nahitaez beti alde berera zuzenduak ez izan.

Beso motzagoak, esku libreagoak

Taldeak primateen lateralitatea azaltzeko literatura zientifikoak proposatutako hamar hipotesi probatu zituen: tresnen erabilera, dieta, gorputzaren tamaina, sexu bereko banakoen arteko lehia, habitat mota...

Hipotesi horietako batek ere ez zuen bakarrik azaltzen behatutako eredua. Baina ereduari bi aldagai zehatz gehitzen zizkiotenean –garunaren bolumena eta anatomistek gorputz-adarren arteko indizea deitzen dutena– gizakiak estatistikoki anomaloak izateari uzten zioten. Bi aldagai horiek nahikoak ziren gure lateralitatea iragartzeko.

Gorputz-adarren arteko indizeak besoen luzera hankenarekin alderatzen du. Gizakiengan oso baxua da (72koa, txinpantzeen edo gorilen balioak baino askoz txikiagoa), gure hankak besoak baino askoz luzeagoak direlako. Hori da, hain zuzen ere, bipedalismoaren seinale anatomikoa. Tente ibiltzeak lokomozio-funtzioen besoak askatu zituen: gizakiek jada ez zituzten eskuak behar mugitzeko. Eta eskuak libre geratu zirenean, bata zeregin finetan espezializatu zen, bestea eusteko, egonkortzeko edo laguntzeko erabiltzen zen bitartean.

Noiz agertu zen ezaugarri bakoitza

Ikertzaileek, gainera, lateralitatea nola garatu zen berreraiki zuten giza zuhaitz genealogikoan zehar, hominido zaharrenetatik Homo sapienseraino.

Esku gogokoena izatea –eskuina edo ezkerra izan– uste zena baino askoz ezaugarri zaharragoa da. ‘Ardipithecus ramidus’ duela lau eta sei milioi urte artean bizi zen, koadrupediaren eta bipedalismoaren arteko erdibidean, eta dagoeneko esku-lehentasun markatua erakutsiko zuen. Gauza bera gertatzen da ‘Australopithecus afarensis’ espeziearekin ere, Lucy ospetsua kide den horrekin.

Baina beti eskuina izatea beste kontu bat da. Ereduaren iragarpenen arabera, lehentasun espezifiko horrek indarra hartuko zuen Homo generoaren agerpenarekin, duela bi milioi eta erdi urte inguru, primateen historian aurrekaririk gabeko garun-hedapenarekin batera. Aztertutako espezieetan zenbat eta garun handiagoa izan, orduan eta markatuagoa da eskuina erabiltzeko joera.

Hizkuntza, pentsamendu abstraktua, tresna konplexuen fabrikazioa... hori guztia hazten ari zen garun batean sortu zen, eta garun horrek, handitu ahala, bere bi hemisferioen artean funtzioak banatzen began zuen. Eta banaketa horrekin batera etorri zen esku baten aldeko lehentasuna.

Bada ereduan erabat egokitzen ez den kasu bat. Homo floresiensis izenekoak –Indonesiako Flores uharteko “hobbit” ezizenarekin ezagutzen denak–, Homo generoko kide batentzat espero zitekeena baino askoz eskuin-lehentasun txikiagoa erakusten du. Egileen arabera, haren garuna txikia zelako eta mugitzeko moduan bipedalismoa eta zuhaitzetara igotzeko ohiturak nahasten zirelako gertatzen da hori. Ereduak aurreikusi bezala, garun txikiagoak eta bipedalismo ez hain garbiak lateralitate gutxiago dakarte; hipotesi nagusia indartzen duen argudioa, hain zuzen.

Eboluzioa, ez ohitura

Giza gizarteek modu askotan egiten diete mesede eskuindarrei: idazkeran, tresnetan edo lanabesak antolatzeko eran. Horrek ez ote ditu emaitzak baldintzatzen?

Egileek aukera hori kontuan hartzen dute, baina saihetsezina den datu bat azpimarratzen dute: ez da inoiz dokumentatu ezkertiarrak gehiengo diren giza gizarterik. Batean ere ez. Horrek iradokitzen du eskuinerako lehentasuna edozein kultura-konbentzioren aurretik datorrela, eta kulturak lehendik zegoen zerbait indartu besterik ez duela egiten, ez duela hutsetik sortzen.

Esku baten aldeko lehentasuna xehetasun txikia, egunerokoa eta ia hutsala dirudi. Baina horren atzean milioika urteko aldaketa anatomiko eta neurologikoak daude.

Lehenik, bi hanken gaineko ibilera iritsi zen. Ondoren, ingurunea manipulatzeko esku gero eta askeagoak. Geroago, garun handiagoak eta espezializatuagoak. Ia denok esku bera erabiltzea ez dirudi eboluzioaren kapritxo hutsa.