Kairoko zerbitzu arkeologikoek desagertutako zibilizazio goren baten aztarnak lurpetik atera dituztela iragarri du lerroburu batek. Irudiak garezur luzanga bat erakusten du, nabarmen arraroa, hondar gorrixkaren gainean etzanda. Testua laburra da, datuak aise erabiltzen ditu eta izen ofiziala duen iturri bat aipatzen du. Egia ala gezurra? Zientzia-gezurrei buruz duela gutxi egindako ikerketa batean parte hartu zuten 221 unibertsitateko ikasleen % 36,7k soilik jakin zuen benetan zer zen: asmatutako albiste bat. Gainerakoek benetakotzat jo zuten, zalantzan jarri zuten edo, besterik gabe, ez zekiten zer pentsatu. Hori da Oviedoko eta Valentziako unibertsitateetako talde batek ‘Enseñanza de las Ciencias’ aldizkarian argitaratutako ikerketa baten abiapuntua, hezkuntza eta pedagogiako ikasleekin osatutako lagin batekin, gehienak emakumeak. Bere helburua unibertsitateko gazteak benetako albiste zientifiko bat eta albiste faltsu bat bereizteko gai diren jakitea zen. Erantzuna, oro har, ezetz da. Lau albisteek bazuten erakargarritasuna: haur-momia bat Atacamako basamortuan, ozono geruzaren zuloaren murrizketa, NASAren planak asteroide bat desbideratzeko, eta Egipton desagertutako zibilizazio goren baten aztarnen aurkikuntza. Lehenengo hirurak egiazkoak ziren; azkena, ostera, faltsua zen, adimen artifizialak sortutako irudi batekin egina. Guztiak formatu berean aurkeztu ziren –lerroburua, testu laburra eta irudia– ebaluazioa baldintzatu ez zedin.
Benetan dakitena eta beren ustez dakitena
Ikasle bakar batek ere ez zuen guztietan asmatu. Bat ere ez. Emaitzak aldatu egiten dira albistearen arabera. Zailena Atacamako momiarena izan zen: % 64,3k huts egin zuen edo zalantza egin zuen. Azalpena ia ironikoa da: haren titularra –“Estralurtarra ala gizakia?”– sentsazionalistegia zelakoan baztertu zuten albistea. “Ikasle askok ez dute irizpide sendorik albiste zientifiko bat egiazkoa edo faltsua den zehazteko”, adierazi du María Esther del Moral Oviedoko Unibertsitateko ikertzaileak, “eta horrek pentsamendu kritikoaren inguruko prestakuntza indartu beharra erakusten du”. Estralurtarraren gezurrezko albistea izan zen identifikatzen errazena, baina ez modu ikaragarrian. % 36,7k bakarrik baztertu zuen zalantzarik gabe, eta inkestatutakoen ia erdiak oraindik zalantzan zeuden. Askok xehetasun bisual batean oinarritu ziren hura baztertzeko: irudia adimen artifizialak sortutakoa iruditu zitzaien. Hala zen, bai. Baina asmatze hori gehiago zetzan irudi artifizialak hautematen trebatutako begiaren baitan, zibilizazio iraungiei buruzko ezagutza zientifikoaren baitan baino.
Konbentzitzea egia izatearen parekoa da
Ikasleek ez dituzte albisteak beren iturriengatik edo datuen sendotasunagatik epaitzen. Nolako itxura dutenaren arabera epaitzen dituzte. Hori da ikerketaren aurkikuntzarik aipagarriena, eta gehien kezkatu beharko lukeena. “Argumentu koherente baten itxura oso sinesgarria izan daiteke, informazioa ebidentzia zientifikoek babesten ez dutenean ere”, ohartarazi du Jonathan Castañeda azterlanaren egilekideak. Beste era batera esanda: ondo idatzitako albiste faltsu batek ziria sartzeko aukera asko ditu. Eta titular deigarria duen egiazko albiste batek, baztertua izatekoa. Ikerketan jasotako iruzkinetako batek hala adierazten du: ikasle batek asteroidearen albistea baztertu zuen, “plan arriskutsua” eta “erlojuaren kontrakoa” terminoak klikbait terminoaren berezkoak iruditzen zitzaizkiolako. Albistea egiazkoa zen. Beste batek, pieza berari buruz, honela idatzi zuen: “Nahiko irudimentsua da bai izenburua bai deskribapena”. Arazoa ez zen albistea. Ikasleek buruan zuten filma zen.
Zinemak “irakasten” duena
Albisteak Armageddon, Alien edo baita Los Simpson-eko istorioekin lotu zituzten ikasleek joera zuten fikziotzat baztertzeko, egiazkoak izan ala ez. Pantailan ikusitakoak errealitatean posibletzat jotzen dutena baldintzatzen du. Eta alderantziz: espazioko konspirazioen edo kontaktu estralurtarren iruditeriarekin bat zetozen albisteek mesfidantzaren eta sineskortasunaren arteko nahasketa bitxia sortzen zuten. Egiptoko estralurtarraren albistearen aurrean, ikasle batek honakoa idatzi zuen: “Krustazeoak existitzen dira, baina izaki lovecraftiarrak ez dakit nik, seguruenik irudia AA batekin sortu dute”. Ozono-zuloaren murrizketaren aurrean –benetako albistea, NASAren datuetan oinarritua– , beste batek erantzun zuen: “Badakit klima-aldaketa saihestezina dela eta jada ez duela itzulerarik. Ozono-geruza ezin izan zen magiaz murriztu”. Ozono-zuloaren murrizketa onegia iruditzen zitzaien egia izateko.
Batxilergo zientifikoak ez du abantailarik ematen
Deigarriena den ondorioetako bat da aurretiazko prestakuntza motak ez duela alde handirik markatzen. Zientzia eta teknologiako batxilergoa egin zuten ikasleek ez zuten giza- edo gizarte-zientzietatik zetozenek baino gehiago asmatu. Curriculumean zientzia gehiago izateak desinformazio zientifikoaren aurrean babesten duela dioen hipotesia ez da baieztatzen, behintzat, gaur egun ematen diren edukiekin. Ikerketak zuzenean hezkuntza-sistemari egiten dio erreferentzia. Lehen eta bigarren hezkuntzan zientziei eskainitako orduak –astean bi eta lau artean– ez dira nahikoak albiste horietan agertzen diren edukietan sakontzeko. Curriculumean badaude, baina hain trinkotuta geratzen dira, ezen ia ez baitute konektatzen gazteek pantailetan ikusten dutenarekin.
Sare sozialek nahasi egiten dute
Eskola-prestakuntzak aingura bezala huts egiten badu, ikasleek beste leku batean bilatzen dute orientazioa: sare sozialetan. Berri bat onartzeko edo ez onartzeko argudio indibidual ohikoena ez zen “ikasi nuen” edo “gaia ezagutzen dut”, baizik eta “beste hedabide batzuetan ikusi dut –edo ez dut ikusi–”. Ia ikasle bakar batek ere ez zuen aitortu aurkeztu zitzaizkien albisteekin lotutako edukiak ikasgelan ikasi zituenik. Algoritmoek ez dute bereizten egia dena eta birala dena. Nerea López Bouzas azterlanaren ikertzaileak alfabetatze mediatikoa indartzea eskatu du, gazteek “iturriak kontrastatzen eta edukiak modu kritikoan ebaluatzen” ikas dezaten. Ondo eraikitako gezur batek milioika pertsonarengana irits daiteke inork egiaztatu aurretik.
Behar bezala zalantza egiten ikastea
Ziurgabetasuna ez da berez arazoa. Arazoa da ikasle horiek ez dakitela zer egin berarekin. Lautik hiruk zalantzaz erantzun zuten Atacamako momiaren aurrean eta NASAren planen aurrean. Azken honen kasuan, % 77,4k ziurgabetasuna adierazi zuen. Ikertzaileek ezohiko proposamenak planteatzen dituzte. Adibidez, zientzia-fikziozko film bat ikasgelan erabiltzea, haren akats zientifikoak identifikatzeko, eraginkorragoa izan daiteke gazteek egunerokoan kontsumitzen dutenarekin inoiz konektatzen ez duen ikasgai-zerrenda bat baino. “Datuak kontrastatzen ikastea, iturri fidagarriak identifikatzea eta metodo zientifikoaren berezko irizpideak aplikatzea funtsezkoa da ikasleek informazio zientifiko zorrotza eta eduki engainagarriak bereizi ahal izan ditzaten”, ondorioztatu du M. Carmen Bellver Valentziako Unibertsitateko ikertzaile eta azterlanaren egilekideak. Agian hondar gorrixkaren gainean agertzen zen garezur luzangaren irudia ez zen zirudien bezain sinesgarria. Baina unibertsitateko ikasleen erdia baino gehiagorentzat nahikoa zen zalantza egiteko. Gaur egungo informazio-ingurunean, egiaztatzen jakin gabe zalantza egitea ia sinestea bezalakoa da.
